Q&A: Tôi chưa có chuyên môn cụ thể gì thì bắt đầu từ đâu?
3 minute readĐây là một trong những câu hỏi mình nhận được nhiều nhất. Và thường, nó không chỉ là một câu hỏi. Nó là một cảm giác rằng:
- mình chưa đủ giỏi
- chưa có gì “đáng để dạy”
- và nếu bắt đầu, có lẽ cũng chẳng ai quan tâm
Thực ra, nếu nhìn rộng ra, câu hỏi này không dành cho tất cả mọi người. Có những người sẽ thấy việc bắt đầu khá rõ ràng như bác sĩ, kế toán, luật sư, giáo viên...
Họ đã có một chuyên môn được đào tạo bài bản, đã làm trong nhiều năm, và việc “đóng gói lại” nó thành một dịch vụ hay sản phẩm tri thức là một bước khá tự nhiên.
Bản thân Dung cũng không phải là người gặp quá nhiều khó khăn ở bước này. Mình học thạc sĩ về learning design, và có 8 năm làm sản phẩm số trong lĩnh vực giáo dục. Khi bắt đầu đi theo hướng solo expert, mình gần như chỉ cần nhìn lại những gì mình đã làm, và chọn ra một ngách phù hợp để phát triển.
Nhưng không phải ai cũng như vậy.
Câu hỏi “tôi chưa có chuyên môn cụ thể gì thì bắt đầu từ đâu?” thường đến từ một nhóm khác.
Đó là những người:
- có nhiều trải nghiệm nhưng không nằm trong một “title” rõ ràng
- làm nhiều việc khác nhau theo thời gian
- hoặc đơn giản là… không muốn tiếp tục sử dụng chuyên môn mà mình đã được đào tạo
Họ không thiếu năng lực. Nhưng năng lực đó không nằm gọn trong một cái tên. Và chính vì vậy, họ cảm thấy khó bắt đầu hơn. Nhưng nếu nhìn kỹ lại, vấn đề không nằm ở chỗ bạn “không có chuyên môn cụ thể gì”. Mà là bạn đang hiểu sai từ "chuyên môn" / expertise là gì.
Expertise không phải là “đỉnh cao”
Rất nhiều người nghĩ chuyên môn là:
phải giỏi nhất
phải có thành tựu lớn
phải có danh tiếng
Nhưng thực tế, phần lớn các sản phẩm tri thức không được tạo ra bởi những người “top 1%”. Mà bởi những người đi trước người khác 3-5 bước, và có khả năng nhìn lại hành trình của mình một cách rõ ràng.
Expertise, ở giai đoạn đầu, không phải là đích đến.
Nó là một cách bạn đóng gói lại trải nghiệm của mình.
Bạn không thiếu. Bạn chưa bản đồ hoá lại những gì mình có.
Nếu bạn dừng lại một chút và nhìn lại:
bạn đã từng làm việc gì?
đã từng giải quyết vấn đề gì?
đã từng giúp ai điều gì, dù nhỏ?
Thì rất hiếm khi câu trả lời là “không có gì”. Vấn đề là những thứ đó đang nằm rải rác:
một chút ở công việc
một chút ở trải nghiệm cá nhân
một chút ở những điều bạn từng tìm hiểu vì tò mò
Chúng không tự động trở thành expertise. Bạn cần ngồi xuống, soi chiếu và bản đồ hoá lại.
Bắt đầu từ Experience (trải nghiệm) , không phải Expertise (chuyên môn)
Một cách đơn giản để bắt đầu là:
Đừng chỉ hỏi: “Tôi giỏi cái gì?” Hãy hỏi: “Tôi đã từng trải qua những gì mà người khác đang cần?” Ví dụ:
Bạn từng tự học tiếng Anh từ mất gốc → có thể giúp người khác bắt đầu
Bạn từng chuyển ngành thành công → có thể chia sẻ hành trình đó
Bạn từng loay hoay với việc nuôi con → có thể giúp người khác bớt loay hoay hơn
Những thứ này chưa phải là “1 chuyên môn cụ thể hoàn chỉnh”. Nhưng chúng là nguyên liệu.
Expertise được tạo ra trong quá trình làm, không phải trước đó
Một hiểu lầm lớn là: “Khi nào mình đủ giỏi thì mới bắt đầu.”
Nhưng thực tế lại ngược lại:
Bạn bắt đầu → bạn làm → bạn rõ hơn → expertise hình thành.
Chuyên môn không phải là điều kiện bắt buộc để bắt đầu. Nó là kết quả của quá trình bắt đầu và lặp lại.
Một bước cụ thể bạn có thể làm:
Nếu bạn đang ở trạng thái “chưa có gì rõ ràng”, hãy thử làm một việc rất đơn giản là viết ra 3 thứ:
Một vấn đề bạn đã từng trải qua và hiểu khá rõ
Một nhóm người đang gặp vấn đề đó
Một cách đơn giản mà bạn có thể giúp họ
Không cần hoàn hảo. Không cần đúng ngay. Chỉ cần đủ rõ để bạn có thể nói: “Tôi có thể giúp bạn bắt đầu từ đây.”
Một cách nhìn khác:
Có thể bạn không cần nghĩ mình đang phải cố xây nên 1 năng lực, chuyên môn cụ thể nào đó xuất sắc. Chỉ cần nghĩ rằng: Bạn đang thử giúp một người khác, đi qua một đoạn đường mà bạn đã từng đi qua. Nếu làm đủ nhiều lần, đủ có ý thức, điều đó sẽ dần trở thành expertise.
Và có lẽ, điểm bắt đầu không phải là “trở thành ai đó giỏi hơn”. Mà là: nhìn lại những gì bạn đã có, và cho phép nó trở thành một điều có ích với người khác.